Âşık Pervani (İsmail Çelik)

Karadeniz yöresi, mani, türkü, destan, koşma ve güzelleme söyleyen çok sayıda halk şairi yetiştirmiştir. Sahil kesiminde kemençe ve tulum–zurna eşliğinde söyleyen şairler yaygınken, iç kesimlerde saz eşliğinde koşma, destan ve güzelleme söyleyen âşıklar çoğunluktadır. Sadece Artvin ve ilçelerinde 160’tan fazla şair yetişmiş, bunların 60’tan fazlası halk şairidir. Âşık Pervani de bu halk şairleri zincirinin önemli halkalarından biridir.

5 Mart 1931 tarihinde Yusufeli’nin Havuzlu (Okar) köyünde doğan İsmail Çelik, 19. yüzyıl halk şairlerinden İkrari’nin torunudur. Babası Ali, annesi Ayşe’dir. Kendi köyünde çiftçilikle geçinirken, köyün mezrası olan Satol Yaylası’nda çift sürerken uyuyakaldığı bir gün, geleneksel bade içme–rüya menkıbesiyle âşıklığa adım atar.

Rüyasında Hızır, İlyas ve Kutup Nebi ona Mısır’ın Kenan ilinde, asıl adı Ayşe, mahlası “Nazlıhan” olan kızı gösterirler. Pirlerin elinden bade içen İsmail, onlarla birlikte yedi deryayı dolaşır. Yedi deryanın suyuyla dönen bir değirmenin sahibi Narmanlı Sümmani’dir; Sümmani ölünce değirmen de durmuştur. Ona gösterilen yeni değirmenin ise sahibi yoktur. “Bu değirmen benim olmaz mı?” diye sorunca: “Oğlum, bu değirmen senin için yapılmıştır. On iki hicapta bu değirmenin taşları sanki kanat bağlamıştır, bundan ötesi karanlıktır.” cevabını alır. Değirmenin taşlarının hızla dönmesini görünce “Ne güzel dönüyor, ayni pervanaye benziyor” der; bunun üzerine pirlerden biri: “Bundan sonra senin âşıklar arasındaki adın Pervani’dir” diyerek ona mahlasını verir.

Pirler, İsmail’e mantık ve imlâ öğretip onu Nazlıhan’la nişanlarlar; ancak Hızır Nebi: “Oğlum Pervani, eyvah ki göreceğin bundan ibarettir; sana bundan sonra sevdiğine kavuşmak kısmet değildir.” der. Bu sözle birlikte menkıbe, ayrılık ve kavuşamama teması üzerine kurulmuş ilk şiirlere dönüşür; Pervani sevdiğine seslenir, Nazlıhan da ona karşılık verir. Bu rüya, onun bütün şiir hayatının ana damarlarından birini oluşturur.

Uyandığında gece yarısı olmuş, çifte koştuğu iki öküz uzaklaşmıştır. Henüz 18 yaşında olan İsmail, köyüne dönünce Osman adında bir marangoza dut ağacından bir saz yapmasını ister. Altı ay bekledikten sonra sazı eline alır ve şiirler söylemeye başlar. Köylüler onun gerçek bir âşık olup olmadığını anlamak için Zor (Esenyaka) köyünün ünlü âşığı Huzuri’yi getirirler. Huzuri, Pervani ile karşılıklı deyişir ve ayrılırken: “Sümmani’nin yadigârı size mübarek olsun” diyerek onu takdis eder. Pervani, 1949 baharında arkadaşı Osman Çolak (Sofu) ile Samikale’ye gidip Sümmani’nin mezarını ziyaret eder; mezarı başında bir koşma söyler ve kendini Sümmani geleneğine bağlar.

Erzurum, Erzincan, Sivas, Eskişehir, İstanbul demeden on beş yıl gurbet gezen Âşık Pervani’nin bugün elde bulunan yaklaşık 250 şiiri vardır. En çok Sümmani ve Huzuri’nin tesiri altında kalmış; aşk şiirlerinin yanı sıra tasavvufî içerikli şiirler de söylemiştir. Fuzuli’nin meşhur “Beni candan usandırdı…” gazelindeki söyleyiş zarafetini kendi semailerine taşımış; Yunus Emre’nin şiirlerine nazireler yazmış, özellikle son yıllarını tasavvufa yönelmiştir.

Yalnızca ilkokul tahsili olmasına rağmen, Hak aşığı olmanın verdiği ilhamla şiirlerine güçlü bir ifade ve duygu derinliği katmıştır. “Dost” ve “kemter” gibi Yunus’tan geçen kavramları ustalıkla kullanmış; hem semai tarzında aşk şiirleri hem de ilahî ve münacaat türünde derinlikli metinler ortaya koymuştur.

29 Şubat 2024 tarihinde vefat eden Âşık Pervanî (İsmail Çelik) için Eskişehir Alaaddin Camii’nde öğle namazının ardından cenaze töreni düzenlendi. Törene, mensubu olduğu Eskişehir Şairler Derneği Başkanı Kenan Demirel, dernek üyeleri, birçok şair ve sanatçı topluluğu katıldı. Sazı, şiirleri ve hikâyeleriyle son dönemin en önemli halk şairlerinden biri olarak kabul edilen, adına 644 şiirin kayıt altına alındığı üç kitabı bulunan Pervanî, gözyaşları arasında Eskişehir Asri Mezarlığı’na defnedildi.