Bayburtlu Zihni

Doğum: 1798–1799 (Bayburt) — Ölüm: 1859, Holasan Köyü (Trabzon)

Bayburtlu Zihni'nin doğum yılı kesin olarak bilinmemekle birlikte, şiirlerinde kendisinden verdiği bilgilerden yola çıkarak 1798–1799 yıllarında doğduğu kabul edilir. Babasının adı Osman'dır.

Öğrenimini Erzurum ve Trabzon medreselerinde tamamlayan Zihni, 1816–17 yıllarında İstanbul'a giderek Mustafa Reşit Paşa ile yakınlık kurmuş, Divan-ı Hümayun kaleminde çalışmıştır. Bir süre İstanbul’da kaldıktan sonra memleketine dönen ozan, 1828 Türk–Rus savaşı sırasında Bayburt’un işgaliyle büyük acılar yaşamış, işgal kaldırılınca yeniden yurduna dönmüştür.

Daha sonra Hac yolculuğuna çıkan Zihni, oradan Mısır’a geçmiş; 1840 yılına doğru yeniden İstanbul’a gelmiş, fakat burada fazla kalmamıştır. Donanma ile Akka’ya gitmiş; Hopa, Karaağaç, Ünye, Erzurum, Erzincan gibi birçok yerde görevler alarak dolaşmıştır.

Zihni, gittiği her yerde kaymakam, kadı, ağa gibi güç sahiplerini eleştiren taşlamaları nedeniyle sık sık yerden yere vurulmuş, cezalandırılmıştır. Elli beş yaşını geçince Trabzon’a gelmiş, burada hastalanmış; yurt özlemiyle Bayburt’a doğru yola çıkmış, ancak Trabzon yakınlarındaki Holasan Köyü’nde (1859) ölmüştür.

Bayburtlu Zihni’nin Divanı ile başından geçen olayları anlattığı Sergüzeşt-nâme adlı mensur eseri vardır. Ozan her ne kadar divan şairi olma iddiası gütse de, onu bugün yaşatan eserleri hece ile söylediği koşmalar, semailer ve destanlardır.

Keskin bir taşlamacı olan Zihni, hicivlerinde yer yer mizahî ve kaba bir üsluba yönelmiş; ancak lirizmi, memleket sevgisi, gurbet ve yurt yıkımı üzerine şiirleri Türk halk edebiyatının unutulmazları arasına girmiştir.

Koşma (Meşhur Yurt Ağıdı)

Vardım ki Yurdumdan Ayak Götürmüş

Vardım ki yurdumdan ayak götürmüş Yavru gitmiş ıssız kalmış otağı Camlar şikest olmuş meyler dökülmüş Sakiler meclisten çekmiş ayağı Kangı dağda bulsam ben o merali Kangı yerde görsem çeşm-i gazal Avcılardan kaçmış ceylan misali Göçmüş dağdan dağa yoktur durağı Laleyi sümbülü gülü har almış Zevk u şavk ehlini ah ü zar almış Süleyman tahtını sanki mar almış Gama tebdil olmuş ülfetin çağı Zihni dert elinden her zaman ağlar Sordum ki bağ ağlar bağban ağlar Sümbüller perişan güller kan ağlar Şeyda bülbül terk edeli bu bağı