Muallim Naci

Hayatı

Muallim Naci, 1849 yılında İstanbul’un Saraçhanebaşı semtinde dünyaya geldi. Babası saraç ustası Ali Bey, annesi ise Varnalı göçmen bir ailenin kızı Fatma Zehra Hanım’dır. Asıl adı Ömer’dir.

İlk öğrenimine İstanbul’da başladı; fakat yedi yaşında babasını kaybedince dayısının yanına gitmek üzere Varna’ya geçti. Düzenli bir okul hayatı sürdüremediği için açığını özel derslerle kapatmaya çalıştı; Arapça ve Farsça öğrendi, hattatlık ve hafızlıkla meşgul oldu. Daha sonra Varna Rüştiyesi’nde öğretmenlik yapmaya başladı. Bu dönemde okuduğu Muhayyelât’taki “Nâci-bi’llâh” adlı kahramandan esinlenerek “Naci” mahlasını benimsedi.

1867’de Varna’da açılan rüştiyeye Abdülhalim Efendi başmuallim tayin edilince Naci de ikinci muallimliğe getirildi. Tuna gazetesinde şiir ve makaleleri yayımlandı. Ardından mutasarrıf Süleymaniyeli Mehmed Said Paşa’nın yanında hususi kâtip olarak görev aldı; onunla birlikte Rumeli ve Anadolu’nun pek çok şehrini dolaştı. 1881’de birlikte gittiği Sakız Adası’nda üç yıl kaldı; burada yazdığı şiirlerle Tercüman-ı Hakikat’te adını duyurdu. “Kuzu”, “Nusaybin Civarında Bir Vadi”, “Dicle” gibi şiirleri bu dönemin ürünlerindendir.

1883’te Said Paşa ile İstanbul’a döndü ve bir süre Hariciye Nezareti’nde çalıştı. Paşa’nın Berlin görevlendirmesine katılmayıp İstanbul’da kaldı; memuriyetten istifa ederek gazeteciliğe yöneldi. Birkaç arkadaşıyla birlikte yalnızca yedi sayı süren Âfâk dergisini çıkardı. Ardından Ahmet Mithat Efendi’nin davetiyle Tercüman-ı Hakikat’in edebiyat sayfasını yönetmeye başladı ve 1884’te Ahmet Mithat’ın besteci kızı Mediha Hanım’la evlendi. Kayınpederinin teşvikiyle kısa sürede Fransızca öğrendi; gazetedeki şiirleri ve çevirileriyle geniş bir şöhret kazandı.

İlk şiir kitabı Ateşpare (1883) ile adını duyurdu; ardından divan tarzı şiirlerini topladığı Şerâre (1884) yayımlandı. Tercüman-ı Hakikat’te Recaizâde Mahmut Ekrem’in yazılarının yer alması üzerine gazeteden ayrıldı; yazılarını Saadet, Vakit gibi gazetelerde sürdürdü. Şeyh Vasfî, Necib Nâdir ve Abdülkerim Sâbit ile birlikte İmdâdü’l-midâd mecmuasını çıkardı; “Köylü Kızların Şarkısı” şiiri, Türk edebiyatında köy hayatını konu alan ilk örneklerden biri kabul edilir.

Muallim Naci, bir yandan da Mekteb-i Sultani, Mekteb-i Mülkiye ve Mekteb-i Hukuk’ta dil ve edebiyat dersleri verdi; Tevfik Fikret ve Mehmet Âkif gibi önemli isimler onun öğrencileri arasında yer aldı. 1887–1888 yılları arasında büyük ölçüde tek başına hazırladığı Mecmua-i Muallim adlı haftalık dergiyi yayımladı; bu dergide ders notlarına ve edebiyat yazılarına geniş yer ayırdı.

1891’de Osmanlıca sözlüğü Lugat-i Naci üzerinde çalışmaya başladı. Türkçede kullanılan Arapça ve Farsça kelimeleri derledi; Batı dillerinden geçen bazı kelimeleri de sözlüğe kattı. Örnek olarak kendi şiirlerinden ve başka şairlerden mısra ve beyitler kullandı. Eser, Naci’nin vefatından sonra Müstecabizâde İsmet tarafından tamamlanarak yayımlandı.

Hayatının son döneminde Gazi Ertuğrul Bey adlı manzum destanı kaleme alarak Sultan II. Abdülhamid’e sundu. Bu eserde “Türk” kelimesini özellikle vurgulayarak kendini “Türk’üm” diye tanımlayan ilk şairlerden biri oldu. Eseri beğenen padişah onu rütbe ve nişanlarla ödüllendirdi, maaş bağladı ve “Tarih-Nüvîs-i Selâtin-i Âl-i Osman” unvanını verdi. Osmanlı tarihi yazmakla görevlendirilen Naci, bu amaçla Söğüt, Bilecik, Yenişehir, Bursa ve İzmit’te incelemeler yaptı; ancak 1893’te ani bir rahatsızlık sonucu İstanbul’da vefat etti ve II. Mahmud Türbesi haziresine defnedildi. Cenaze masrafları II. Abdülhamid’in özel hazinesinden karşılandı.

Edebî Görüşleri ve Önemi

Muallim Naci, Tanzimat dönemi şiirinde “eski şiir”in önemli temsilcilerinden biri olarak anılır. Aruz veznini Türkçeye kusursuz şekilde uygulamaya çalışan, eski şiirin imkânlarından kopmadan yenilenme arayan bir çizgi izlemiştir. Recaizâde Mahmut Ekrem ile girdiği ve edebiyat tarihine “Zemzeme – Demdeme tartışması” olarak geçen polemik, eski-yeni kavgasının sembollerinden biri hâline gelmiştir.

Divan edebiyatını gerçekçilikten uzak bulup eleştirmekle birlikte, bütünüyle reddetmeyen; aksine eskiyle yeniyi dengelemeye çalışan bir tavır sergiler. Dil konusunda sadeleşmeyi savunur, Osmanlı Türkçesini ayrı bir dil gibi değil Türkçenin devamı olarak görür. Halk dilinde kullanılmayan kimi eski kelimeleri ise ahenk ve musiki sebebiyle özellikle tercih eder.

Şiirde Türkçe kelimelerin gücünü ve yeterliliğini göstermeye çalışmasıyla, kendisinden sonra gelen Mehmet Âkif, Tevfik Fikret ve Yahya Kemal gibi şairler üzerinde etkili olmuştur. Eleştiri yazıları, dil ve edebiyat meseleleri üzerine görüşleri, dönemin estetik tartışmalarına yön veren metinler arasında yer alır.

Eserleri (seçme)

Şiir Kitapları

• Ateşpare (1883)
• Şerâre (1884)
• Fürûzan (1885)
• Sümbüle (1889)
• Terkib-i Bend-i Muallim Naci (1874)
• Mûsâ b. Ebü’l-Gāzân yahut Hamiyyet (1881)
• Zâtü’n-Nitâkayn yahut İbnü’z-Zübeyr (1889)
• Mir’ât-ı Bedâyî (1903, ölümünden sonra)
• Yâdigâr-ı Nâcî (1904, şiirlerinden derleme)
• Gazi Ertuğrul Bey (manzum destan)

Diğer Çalışmalar

• Demdeme (1886, edebî polemik ve eleştiriler)
• Muallim (1887, eleştiri ve eğitim yazıları)
• Medrese Hatıraları (1885, anı)
• Ömer’in Çocukluğu (1890; daha sonra farklı baskılarla – çocukluk hatıraları)
• Osmanlı Şairleri (1890–1986 baskıları, araştırma)
• İstılahât-ı Edebiyye (1890–1984 baskıları, edebî kavramlar)
• Esâmi (1890, biyografik ve sözlük nitelikli çalışma)
• Heder (oyun, 1909’da ölümünden sonra yayımlandı)
• Mecmua-i Muallim (1887–1888, haftalık dergi – editörlük ve yazılar)

Çevirilerden

• Fransızcadan çeşitli şiir ve nesir çevirileri (özellikle Tercüman-ı Hakikat’te yayımlanan metinler).
• Batı edebiyatından alınmış kimi metinler ve hikâyeler, gazete ve dergi yazıları içinde dağınık hâlde yer alır.

Mektuplar ve Yazışmalar

• Muhaberat ve Muhaverat (1884)
• Şöyle Böyle (1884)
• Mektuplarım (1886)

Sözlük Çalışması

• Lügat-i Naci (1891’de başlanmış, 1894’te Müstecabizâde İsmet tarafından tamamlanmış Osmanlıca sözlük)

Ödüller ve Unvanlar

• Gazi Ertuğrul Bey destanını Sultan II. Abdülhamid’e sunması üzerine rütbe ve nişanlarla ödüllendirildi.
• Padişah tarafından kendisine maaş bağlandı.
• “Tarih-Nüvîs-i Selâtin-i Âl-i Osman” (Osmanlı padişahlarının resmî tarih yazarı) unvanı verildi.

Kısa Değerlendirme

Muallim Naci, Tanzimat’tan Servet-i Fünun’a uzanan çizgide, eski şiiri tümden reddetmeyip onu yenilik arayışıyla birlikte düşünmeye çalışan bir köprü isimdir. Aruzun Türkçe ile uyumlu biçimde kullanılabileceğini göstermek için çaba sarf etmiş, dilde sadeleşmeyi savunurken musikiyi ihmal etmeyen bir şiir dili kurmuştur. Hem teorisyen, hem şair, hem hoca kimliğiyle Türk edebiyatında kalıcı bir yer edinmiştir.