18. yüzyıl Divan edebiyatının kadın şairler arasındaki zirvesi; zekâsı, nükteleri ve zarif üslubuyla Osmanlı kültür dünyasının müstesna ismi.
Yaşamı ve Aile Çevresi
İstanbul'da doğan Zübeyde Fıtnat, ilim ve şiirle yoğrulmuş bir aileye mensuptur. Babası Şeyhülislam ve şair Ebuishakzade Mehmed Esad Efendi'dir. Şeyhülislamlar ve edip kişiler yetiştirmiş bir muhitte büyümesi, onun erken yaşta edebi bir derinlik kazanmasını sağlamıştır.
Rumeli Kazaskeri Derviş Mehmet Efendi ile evlenmiş, ancak rivayetlere göre eşinin şiir yazmasını tasvip etmemesi sebebiyle mutsuz bir evlilik sürmüştür. 1780 yılında vefat eden şairin mezarı Eyüp Sultan Türbesi haziresinde bulunmaktadır.
Edebî Kimliği ve Sanatı
Nâbî Etkisi: Şiirlerinde hikemî (bilgece) tarzı benimsemiş, sağlam bir teknik yapı kurmuştur.
Şuh Söyleyiş: Gazellerinde Nedîm'i anımsatan neşeli, akıcı ve canlı bir dil kullanmıştır.
Nazire Üstadı: Divanındaki 61 gazelden 52'si nazire olup, dönemin büyük şairleriyle boy ölçüşebildiğinin kanıtıdır.
Mûsikî: Bazı şiirleri öylesine lirik ve akıcıdır ki, klasik Türk müziği formlarında bestelenerek günümüze ulaşmıştır.
Zekâ ve Hazırcevaplık
"Fıtnat Hanım, irticalen (hazırlıksız) şiir söyleme yeteneği ve hazırcevaplığıyla tanınır. Dönemin sadrazamı Koca Râgıb Paşa ve Şair Haşmet ile girdiği edebi atışmalar, Türk edebiyat tarihinin en zarif ve zeki latifeleri arasında kabul edilir."
