XV. Yüzyıl · Divan Edebiyatı · Çağatay Sahası , Şair · Yazar · Dilbilimci · Ressam · Devlet Adamı
Ali Şîr Nevâî, XV. yüzyılda yaşamış; Türkçeyi yüksek bir sanat ve ilim dili hâline getirme idealini savunmuş, bu düşünceyi eserleriyle ispatlamış büyük bir edebiyatçı ve devlet adamıdır. Anadolu dışında, Çağatay sahasında eser vermiş; buna rağmen Osmanlı toprakları dâhil olmak üzere bütün Türk dünyasında tanınmış ve sevilmiştir.
Herat’ta doğan Nevâî, Sultan Hüseyin Baykara’ya sunduğu meşhur Hilâliyye kasidesiyle onun hizmetine girmiştir. Önce mühürdarlık görevine getirilmiş, ardından vezirliğe yükseltilmiştir. Bir süre valilik de yapan Ali Şîr Nevâî, bu görevden ayrıldıktan sonra tamamen ilim ve sanat çalışmalarına yönelmiş, doğduğu şehir olan Herat’ta vefat etmiştir.
Şiirlerini Türkçe ve Farsça yazan Nevâî, Arapçayı da çok iyi bilmekteydi. Dönemin büyük âlimlerinden Molla Câmî ile yakın dostluk kurmuş, onunla şiir ve ilim sohbetleri yapmıştır. Türkçe şiirlerinde Nevâî, Farsça şiirlerinde ise Fanî mahlasını kullanmıştır.
Edebî Kişiliği ve Türk Diline Hizmeti
Ali Şîr Nevâî, Türk dil birliğini kurmayı amaçlamış; bu ideal doğrultusunda şiirler ve ilmî eserler kaleme almıştır. Çağatay Türkçesini edebî dil olarak kullanmış ve geliştirmiştir. İlk hamse (beş mesnevî) sahibi olması, onu Türk edebiyatında ayrıcalıklı bir konuma taşımıştır.
Muhâkemetü’l-Lügateyn adlı eserinde Türkçe ile Farsçayı karşılaştırarak Türkçenin ifade gücü, kelime zenginliği ve esnekliği bakımından üstünlüğünü savunmuştur. Farsçanın resmî dil olarak hâkim olduğu, aydınların Farsça yazmayı bir meziyet saydığı bir dönemde Türkçe yazmayı bilinçli bir tercih hâline getirmiştir.
Platonik ve romantik bir aşk anlayışına sahip olan Nevâî, şiirlerinde lirik, canlı ve samimi bir anlatım kullanmıştır. Dini ve tasavvufî temaları da olgun bir estetikle işlemiştir.
Edebiyat Tarihindeki Yeri ve Etkisi
XV. yüzyıl Osmanlı şairi Ahmet Paşa, XVI. yüzyıl Azerî sahası şairi Fuzûlî başta olmak üzere pek çok şair Ali Şîr Nevâî’den etkilenmiştir. Günümüzde yayımlanan bütün edebiyat tarihlerinde Nevâî; ilmi, sanatı, Türkçülüğü ve kalıcı tesirleriyle övgüyle anılmaktadır.
Eserleri
Türkçe Divanlar:
Hazâinü’l-Maânî, Bedâyiu’l-Bidâye, Nevâdirü’n-Nihâye, Garâibü’s-Sıgar, Nevâdirü’ş-Şebâb, Bedâyiu’l-Vasat, Fevâidü’l-Kiber
Tezkireler ve Hâtırat:
Nesâimü’l-Mehabbe, Mecâlisü’n-Nefâis, Hamsetü’l-Mütehayyirîn, Hâlât-ı Seyyid Hasan Erdeşîr Big, Hâlât-ı Pehlevân Muhammed
Dinî ve Diğer Eserleri:
Çihl Hadîs, Sirâcü’l-Müslimîn, Münâcât, Muhâkemetü’l-Lügateyn, Mîzânü’l-Evzân, Mahbûbü’l-Kulûb, Münşeât, Vakfiyye, Nazmü’l-Cevâhir, Târîh-i Enbiyâ ve Hükemâ, Târîh-i Mülûk-i Acem, Zübdetü’t-Tevârîh, Risâle-i Muammâ
Kaynakça
• Fuad Köprülü, Türk Edebiyatı Tarihi
• İsmail Hikmet Ertaylan, Ali Şir Nevâî Hayatı ve Eserleri
• Ahmet Atilla Şentürk – Ahmet Kartal, Üniversiteler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ali Şîr Nevâî” maddesi
• Mehmet Kaplan, Şiir Tahlilleri
