Nurettin Topçu (1909 - 1975)

1. Hayatı ve Akademik Kariyeri

20 Kasım 1909’da İstanbul Süleymaniye’de doğan Nurettin Topçu'nun ilk nüfus kaydındaki adı Osman Nuri’dir. Erzurumlu "Topçuzâdeler" ailesine mensuptur. İstanbul Erkek Lisesi’nde felsefeye yönelen Topçu, 1928 yılında devlet bursuyla Fransa’ya gitmiştir. Strasbourg Üniversitesi’nde felsefe öğrenimi görmüş; psikoloji, sanat tarihi, mantık ve sosyoloji alanlarında sertifikalar almıştır.

1934 yılında Sorbonne Üniversitesi’nde "Conformisme et révolte" (İsyan Ahlâkı) başlıklı teziyle felsefe doktorasını üstün başarıyla tamamlamıştır. Böylece Sorbonne’da felsefe doktorası veren ilk Türk unvanını almıştır. Aynı yıl Türkiye'ye dönerek Galatasaray Lisesi, İzmir Lisesi, İstanbul Erkek Lisesi gibi kurumlarda uzun yıllar felsefe öğretmenliği yapmıştır. Bergson üzerine çalışmasıyla felsefe doçenti unvanını alsa da üniversite kadrolarına dahil edilmemiş, eylemsiz doçent olarak dersler vermiştir. 10 Temmuz 1975’te vefat etmiştir.

2. Temel Fikirleri ve Felsefî Kavramları

Topçu, coğrafya olarak Anadolu’yu, tarih olarak Selçuklu-Osmanlı tecrübesini merkeze alan İslâm ve tasavvuf eksenli bütüncül bir düşünce dünyası kurmuştur. Cumhuriyet dönemi aydınları arasında ahlâk konusunu en yoğun işleyen düşünürdür. Felsefesi iç içe geçmiş üç temel kavram üzerine kuruludur:

• İsyan: İnsanın arzu, ihtiras, çevre ve devlet kuralları gibi kişiliği sınırlayıcı ara duraklardan sıyrılarak Allah'a doğru yükselmesini ve mutlak itaate ulaşmasını ifade eder. Anarşizmden farkı, ilâhî iradeye ve merhamet nizamına teslimiyetle sonuçlanmasıdır.
• Hareket: Maurice Blondel’in "aksiyon felsefesi"nden mülhem olan bu kavram, insan ile Allah'ın bir terkibidir. İnsanın kendisini ve eşyayı bir üst mertebeye, sonsuzluğa doğru değiştirmesidir.
• İrade: İnsandaki mistik ve içsel bir kuvvettir. Duyulardan başlayarak Allah'a yükselen merhalelerde rahatına düşkün güçlerle çatışır ve bu çatışmadan yüceltici "ıstırap" doğar.

3. Sosyal, Ekonomik ve Siyasî Görüşleri

• Şahsiyetçilik (Personalizm): Ziya Gökalp ve Durkheim’ın ferdi yok sayan sosyolojizmine ve Nietzsche’nin bireyciliğine karşı çıkarak insanın hür iradesi, sorumluluğu ve merhametiyle var olduğu "şahsiyetçilik" modelini savunmuştur.
• Anadolu Sosyalizmi: Kapitalizm, komünizm ve liberalizme karşı çıkmış; Demokrat Parti döneminde Türkiye'nin Amerikan sempatizanlığı ve kapitalizme kaymasını sertçe eleştirmiştir. Kul hakkının müdafaasını merkeze alan bir "İslâm/Anadolu sosyalizmi"ni savunmuştur.
• Ruhçu Milliyetçilik: Turancılığı ve ırkçılığı eleştirerek, Malazgirt ile başlayan Anadolu merkezli vatan vurgusuna İslâm ve tasavvufun özünü ekleyen bir milliyetçilik anlayışı geliştirmiştir.
• Tasavvuf ve Vahdet-i Vücûd: Kelâm ve fıkha dayalı şekilci/katı din yorumlarının aksine, tasavvufu ve vahdet-i vücûd felsefesini İslâm'ın asıl özü ve felsefesi olarak görmüştür.

4. Başlıca Eserleri

Fikirlerini 1939'da çıkarmaya başladığı Hareket dergisi başta olmak üzere çeşitli yayın organlarında savunmuştur. Önemli eserlerinden bazıları şunlardır:

• İsyan Ahlâkı (Doktora Tezi)
• Yarınki Türkiye
• Türkiye’nin Maarif Davası
• Kültür ve Medeniyet
• Var Olmak
• İradenin Davası / Devlet ve Demokrasi
• Mevlâna ve Tasavvuf
• Taşralı (Hikâyeler)