Nâzım Hikmet Ran (1902–1963)

Lakapları “Güzel Yüzlü Şair” ve “Mavi Gözlü Dev” olarak bilinir. Yasaklı yıllarında Orhan Selim müstearını kullandı; İt Ürür Kervan Yürür bu adla yayımlandı. Serbest nazmın Türkiye’deki öncüleri arasında yer alan Nâzım Hikmet, 20. yüzyılın ilk yarısının dünya ölçeğinde tanınan şairlerindendir. Eserleri pek çok dile çevrilmiştir. Mezarı Moskova’dadır. Türkiye Komünist Partisi üyesi olarak çeşitli davalardan yargılandı.

1938’de cezaevine girdi; şiirleri yasaklandı. Türkiye’de, ölümünden iki yıl sonra (1965) yeniden geniş ilgi gördü. 5 Ocak 2009 tarihli Bakanlar Kurulu kararıyla vatandaşlığı iade edildi.

Ailesi

Babası Hikmet Bey (Matbuat Umum Müdürlüğü ve Hamburg Konsolosluğu yapmıştır), annesi ise piyano çalan, resimle meşgul olan, Fransızca bilen Ayşe Celile Hanım’dır. Celile Hanım, bir dilci ve eğitimci olan Hasan Enver Paşa’nın kızıdır; Hasan Enver Paşa, Polonya’dan 1848 ayaklanmaları sonrası Osmanlı’ya sığınan ve Mustafa Celâleddin Paşa adını alan Konstanty Borzęcki’nin oğludur. Celile Hanım’ın annesi, Alman kökenli Osmanlı generali Mehmet Ali Paşa’nın (Karl Detroit) kızı Leyla Hanım’dır. Celile Hanım’ın kız kardeşi Münevver Hanım, şair Oktay Rifat’ın annesidir.

Yaşamı

Selanik’te doğdu. Asıl doğum tarihi 20 Kasım 1901 olmakla birlikte, sınıf kaybı yaşamaması için nüfusa 15 Ocak 1902 olarak kaydedildi.

1913 — İlk şiiri Feryad-ı Vatan.
1913 — Galatasaray Sultanîsi’nde ortaöğretime başladı.
1917 — Heybeliada Bahriye Mektebi’ne girdi; sağlık sorunları nedeniyle bahriyeden ayrıldı (Hamidiye kruvazöründe güverte subayıydı).
1920–1921 — Bolu’da öğretmenlik; ardından Batum üzerinden Moskova’ya gidiş.
1921–1924 — Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’nde siyasal bilimler ve iktisat; devrimin ilk yıllarına tanıklık.
1924 — İlk kitabı 28 Kanunisani Moskova’da sahnelendi; Türkiye’ye dönüp Aydınlık’ta yazdı; hakkında istenen ceza nedeniyle yeniden Sovyetler Birliği’ne geçti.
1928 — Af kanunundan yararlanarak Türkiye’ye döndü; Resimli Ay’da çalıştı.
1938 — 28 yıl hapse mahkûm edildi; 12 yıl cezaevinde kaldı.
1950 — Serbest kaldıktan sonra askere alınacağı endişesiyle SSCB’ye geçti.
1951 — Bakanlar Kurulu kararıyla Türk vatandaşlığından çıkarıldı; büyük dedesi Mustafa Celâleddin Paşa’nın memleketi Polonya üzerinden vatandaşlık aldı.
3 Haziran 1963 — Moskova’da kalp krizi sonucu vefat.
2009 — Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı iade edildi.

Üslubu ve başarıları

İlk ürünlerini hece ölçüsüyle yazsa da kısa sürede Türkçenin ses değerlerini öne çıkaran serbest ölçüye yöneldi. Mayakovski başta olmak üzere geleceği kurgulayan Sovyet avangardından esinler taşısa da özgün bir ritim ve imge dünyası kurdu. Şiirleri yıllar içinde Fuat Saka, Volkan Konak, Grup Yorum, Ezginin Günlüğü, Zülfü Livaneli, Yeni Türkü’den Selim Atakan ve Cem Karaca gibi müzisyenlerce bestelendi; Yunan besteci Manos Loïzos da kimi eserlerini yorumladı.